Կրասնոդարի ”Խաչքար” կրթական կենտրոնը երկարամյա ուսումնական աշխատանքի և պրպտումների արդյունքում ստեղծել է ռուսական միջավայրի հայկական մեկօրյա դպրոցների համար հայոց լեզվի ուսումնական ձեռնարկներ՝ կրտսեր, միջին և բարձր տարիքային խմբերի համար։
Հաշվի են առնվել հետևյալ առանցքային սկզբունքները.
- Հայկական հանրակրթական դպրոցների բացակայության պայմաններում ՌԴ բազմահազար հայության՝ մայրենի լեզվին առնչվելու հիմնական օղակը համարվում են հայկական եկեղեցիներին կամ այլ համայնքային կառույցներին կից գործող կիրակնօրյա (մեկօրյա կամ երկօրյա) դպրոցները։
- Մեկօրյա դպրոցի յուրաքանչյուր աշակերտ ցանկանում է կարճ ժամկետում՝ սակավ ժամանակի և ջանքերի գործադրումով, հասնել շոշափելի արդյունքների։
- Շեշտը առաջին հերթին դրվում է բանավոր խոսակցական լեզվի վրա։
- Հիմնականում սաները ուսուցումը սկսում են զրոյական մակարդակից։
- Սփյուռքում հայերենը դասավանդվում է որպես օտար լեզու¸և հնարավոր չէ առաջնորդվել հայկական հանրակրթական դպրոցների ծրագրերով ու դասագրքերով, սակայն չի կարելի նաև կուրորեն ընդառաջվել օտար լեզվի ուսուցման մեթոդաբանությամբ¸ որովհետև կա գենետիկ հոգեբանական հիմք ունեցող տարբերություն՝ ա՛յս օտար լեզվին պետք է մոտենալ սկսելով հայի նիրհած¸ երբեմն խոր քնած ոգին արթնացնելուց։
Այս ընդհանուր ծրագրի ներածական քայլը հայ-ռուսական ռուս-հայկական առձեռն բառարանի հրատարակումն էր՝ ռուսերեն տառադարձումներով հանդերձ։ Երկրորդ քայլը՝ առաջին «Փոքր Մհեր» ուսումնական ձեռնարկն էր, որը նախատեսված է 5-8 տարեկան երեխաների համար և լրացնում է այբբենարանից հետո խոսակցական լեզու զարգացնելու բացը։ Այն հավանության է արժանացել ՀՀ Կրթության ազգային ինստիտուտի կողմից և երաշխավորվել ՀՀ կրթության ու գիտության և Սփյուռքի նախարարությունների կողմից։
«Փոքր Մհեր» ուսումնական ձեռնարկը բաղկացած է 25 դասերում ամփոփված կենցաղային թեմաներ բացահայտող դասանյութից, ուսուցչի կամ ծնողի համար կազմված «Մեթոդական ցուցումներից», նկարազարդ ներդիրներից, գործածական բառերի հայ-ռուսերեն բառարանից և դասերը հնչեցնող ձայներիզից։ Յուրաքանչյուր դասում զետեղված փոքրիկ ոտանավորներին հատկացված է լեզվական համապատասխան հոտառություն ձևավորելու, պատկերավոր հիշողություն զարգացնելու և հայերենի հմայքները ի ցույց դնելու դեր։ Պարզ է, որ երեխան պետք է այս գրքով սովորի ուսուցչի հետ, սակայն, որպեսզի անգամ հայերենին վատ տիրապետող ծնողը կարողանա օգնել իր երեխային, տրվում են քերականական բացատրություններ և տառադարձումներ։
Դասընթացի վերջում երեխան հստակ յուրացնում է 600 բառ, արտահայտվում է այդ բառերի շրջանակներում, օգտագործելով գոյականի թիվն ու հոլովները, բայի ներկա, անցյալ (վաղակատար ներկա) և ապառնի (ապակատար ներկա և պայմանական ապառնի) ժամանակները, բացարձակ թվականները։
Գիրքը կարող է օգտագործվել այբբենարանից առաջ, նրան զուգահեռ և նրանից հետո՝ բանավոր խոսք զարգացնելու համար։
Երկրորդ՝ «Սասունցի Դավիթ» այբբենարանում, որը պատրաստվում է հրատարակության, շատ հետաքրքիր և ինքնատիպ մեթոդիկայով ընդամենը 12 դասի միջոցով (25 դասաժամ) ուսուցանվում է հայոց այբուբենը։ Այբբենարանը զերծ է ավելորդ գրքային բառերից, հարուստ է գեղեցիկ շուտասելուկներով, մանկական հեղինակային ոտանավորներով, գործածական բառերով և արտահայտություններով, որոնք զարգացնում են արտասանական և ընթերցանության հմտություններ։ Թեթև և մատչելի աշխատանքային տետրի օգնությամբ աշակերտները արագ յուրացնում են տառերի գրաֆիկան, ուղղագրական անհրաժեշտ կանոններ։ Գիրքը նախատեսված է 7-14 տարեկան դպրոցականների համար։
Երրորդ՝ «Մեծ Մհեր» ուսումնական ձեռնարկը, որը հաղորդում է ավելի հիմնավոր և մնայուն գիտելիքներ, արդեն ստացել է Կրթության ազգային ինստիտուտի երաշխավորությունը և պատրաստվում է տպագրության Զանգակ հրատարակչության կողմից։ Եռագրության այս վերջին գիրքը, նախատեսված ավելի հասուն տարիքի պատանիների և երիտասարդների համար (15-ից բարձր), ուսուցանում է տառուսուցման, գրել-կարդալու, խոսել-արտահայտվելու կարողություններ։ Ձեռնարկը բաղկացած է 30 դասերից, որոնք ունեն հետևյալ կառուցվածքը.
1) ”Հնչյունաբանություն” մասում տրվում են նոր տառեր, բացատրվում է դրանց արտասանությունն ու գծագրությունը, տարբերությունը ռուսերեն համարժեքներից, ուղղագրական և ուղղախոսական անհրաժեշտ կանոնները, նոր, գործածական բառեր՝ թարգմանություններով հանդերձ, որոնք կազմված են ծանոթ տառերով։ Առանձնահատուկ ուշադրություն է հրավիրվում ռուսաց լեզվում իրենց համարժեքը չունեցող տառերին և հնչյուններին։
2) ”Քերականություն” մասում, տերմիններից խուսափելով, հանգամանորեն բացատրվում են քերականական պարզ և խոսքի կառուցման համար անհրաժեշտ կանոններ, ռուսերենի հետ զուգահեռներով, բերվում դյուրըմբռնելի օրինակներ։
3) ”Ընթերցանություն” մասը իրենից ներկայացնում է կապակցված խոսք, պարզ տեքստեր, կրկնվող բառակապակցություններով և շարահյուսական ամենապարզ ձևերով։
4) ”Բանավոր խոսք” խորագրի միջոցով ձևավորվում են խոսելու, արտահայտվելու հմտություններ՝ կրկնությունների, թարգմանությունների և աղյուսակների միջոցով։ Տասներեքերորդ դասով ավարտվում է տառուսուցումը և հնչյունաբանության մասը, բանավոր խոսքին փոխարինում է ”Զրուցարանը”։
5) ”Զրուցարան” բաժնում ձայներիզի ուղեկցությամբ, աշխույժ երկխոսությունների, հարց ու պատասխանի միջոցով շոշափվում են տարբեր կենցաղային թեմաներ և զարգացվում բանավոր խոսք։
21-րդ դասից սկսած ավելանում են անգիր սովորելու և արտահայտիչ ընթերցանության համար նախատեսված հայրենասիրական բանաստեղծություններ, իսկ 26-րդ դասից հետո՝ հայրենագիտական գեղարվեստական տեքստեր։ Օգտագործվող գեղարվեստական նյութը և ուսուցողական տեքստերը հեղինակային են, հագեցված հայրենասիրական շնչով։
Աշխատանքային տետրը կիրառական վարժություններով, տեսողական և վերլուծական հիշողությունների վարժեցմամբ օգնում է յուրացնելու և ամրապնդելու դասավանդվող նյութը։
Այս ձեռնարկով ուսուցանվող դասընթացի վերջում (որը մեկօրյա դպրոցի պայմաններում տևում է երկու ուսումնական տարի), պատանին հստակ յուրացնում է 1000 բառ, արտահայտվում է այդ բառերի շրջանակներում՝ օգտագործելով գոյականի թիվն ու հոլովները, ածականի համեմատության աստիճանները, բայի ներկա, անցյալ (վաղակատար ներկա և անցյալ կատարյալ) և ապառնի (ապակատար ներկա և պայմանական ապառնի) ժամանակները, հրամայական եղանակը, քանակական և դասական թվականները, բոլոր տեսակի դերանունները, կապերն ու շաղկապները, վերաբերականն ու ձայնարկությունը։ Կարող է զրուցել առօրյա կենցաղային համարյա բոլոր թեմաներով, կազմելով ինչպես պարզ, այնպես էլ տարակարգ բարդ նախադասություններ։
Համոզված ենք, որ Խաչքար կենտրոնի իրագործած այս համակողմանի կրթական ծրագիրը իր երեք դասագրքերով, լայն տարածում կգտնի Ռուսաստանի դաշնությունում գործող հայկական կիրակնօրյա դպրոցների և հայոց լեզվի խմբակների շրջաններում և բարձր մասնագիտական մակարդակ կհաղորդի հայոց լեզվի դասավանդման երբեմն տարրերային գործին։
Կրասնոդարի ”Խաչքար” կրթական կենտրոն